โรคเมล็ดด่าง...ระบาดในนาข้าวแทบทุกฤดู แต่ทำไม? ยังรับมือได้ยาก

ผศ.ดร.อุดมศักดิ์ เลิศสุชาตวนิช

ภาควิชาโรคพืช คณะเกษตร ม.เกษตรศาสตร์

โรคใบจุดสีน้ำตาล (Brown spot) โรคใบขีดสีน้ำตาล (Narrow brown spot) และโรคเมล็ดด่าง (Dirty panicle disease)  เป็นโรคสำคัญของข้าวที่พบได้เป็นประจำในแทบทุกแหล่งปลูกข้าวของประเทศไทย โดยโรคจะมีความเกี่ยวข้องกันทางระบาดวิทยา  คือถ้าข้าวเป็นโรคใบจุดสีน้ำตาลและโรคใบขีดสีน้ำตาลรุนแรงจะส่งผลให้เกิดโรคเมล็ดด่างมากขึ้น  ซึ่งสามารถเกิดซ้ำได้ทุกฤดูปลูก

โรคใบจุดสีน้ำตาลมีสาเหตุจากเชื้อรา Bipolaris oryzae ส่วนโรคใบขีดสีน้ำตาลเกิดจากเชื้อรา Cercospora oryzae ส่วนโรคเมล็ดด่างเกิดจากเชื้อราหลายชนิด ได้แก่ Curvularia lunata, Cercospora oryzae, Bipolaris oryzae , Fusarium semitectum, Trichoconis padwickii หรือ Sarocladium oryzae ที่เข้าทำลายเมล็ดในระยะออกรวงถึงเก็บเกี่ยว อย่างไรก็ตามปัจจัยที่ทำให้โรคเหล่านี้เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องมิได้เกิดจากเชื้อสาเหตุเพียงอย่างเดียว แต่เป็นผลจากปฏิสัมพันธ์ระหว่างเชื้อโรค พืชอาศัย และสภาพแวดล้อมตามหลัก “สามเหลี่ยมโรคพืช (Disease Triangle)”

1. การอยู่รอดของเชื้อสาเหตุในเมล็ดพันธุ์และเศษซากพืช

สาเหตุสำคัญประการแรกคือเชื้อโรคสามารถอยู่รอดข้ามฤดูปลูกได้ดี โดยเฉพาะเชื้อ B. oryzae ซึ่งเป็นเชื้อสาเหตุของโรคใบจุดสีน้ำตาลและเป็นหนึ่งในเชื้อหลักของโรคเมล็ดด่าง เชื้อสามารถติดไปกับเมล็ดพันธุ์ ฟางข้าว ตอซัง วัชพืช และพืชอาศัยอื่น ๆ รอบแปลงนาในสภาพแวดล้อมได้เป็นเวลานาน เมื่อเริ่มฤดูปลูกใหม่ เชื้อจะสร้างสปอร์เป็นแหล่งเชื้อตั้งต้นสำหรับการระบาดในฤดูถัดไป ทำให้โรคไม่หายไปจากระบบการปลูกข้าว

2. สภาพอากาศร้อนชื้นเอื้อต่อการระบาด

ประเทศไทยอยู่ในเขตร้อนชื้นมีอุณหภูมิสูง และความชื้นสัมพัทธ์สูง ซึ่งเป็นสภาพที่เหมาะสมต่อการงอกของสปอร์ การเข้าทำลาย และการแพร่กระจายของเชื้อรา ร่วมกับความชื้นสูงช่วยเพิ่มความรุนแรงของโรคใบจุดสีน้ำตาลและโรคเมล็ดด่าง นอกจากนี้ภาวะโลกร้อนยังส่งผลให้โรคที่ชอบอากาศร้อนมีแนวโน้มรุนแรงขึ้นในหลายพื้นที่ปลูกข้าว ประกอบกับช่วงมรสุมที่มีฝนชุกในบางพื้นที่

3. ความเครียดจากการขาดธาตุอาหาร

โรคใบจุดสีน้ำตาลเป็นโรคที่มีความสัมพันธ์กับความเครียดของพืชมากกว่าโรคที่เกิดจากเชื้อโรคเพียงอย่างเดียว พื้นที่ดินนาที่มีความอุดมสมบูรณ์ต่ำ เช่น ขาดธาตุไนโตรเจน ฟอสฟอรัส โพแทสเซียม ซิลิกอน หรือ มักพบโรครุนแรงกว่าพื้นที่ที่ได้รับการจัดการธาตุอาหารอย่างเหมาะสม เนื่องจากต้นข้าวที่อ่อนแอมีความสามารถในการต้านทานเชื้อลดลง ทำให้เกิดการเข้าทำลายได้ง่าย 

4. ความเครียดจากสภาพแวดล้อม

ภาวะแห้งแล้ง การขาดน้ำ หรือการปลูกข้าวในสภาพฝนทิ้งช่วง ส่งผลให้ต้นข้าวเกิดความเครียดทางสรีรวิทยาและมีความไวต่อการเกิดโรคมากขึ้น หลายการศึกษาพบว่าความรุนแรงของโรคใบจุดสีน้ำตาลเพิ่มขึ้นอย่างชัดเจนเมื่อพืชเผชิญกับภาวะขาดน้ำหรือความแปรปรวนของสภาพภูมิอากาศ

    5. การใช้พันธุ์อ่อนแอและการปลูกพันธุ์เดิมอย่างต่อเนื่อง

พันธุ์ข้าวแต่ละพันธุ์มีระดับความต้านทานต่อโรคแตกต่างกัน การปลูกพันธุ์ที่อ่อนแอต่อโรคในพื้นที่เดิมติดต่อกันหลายฤดูปลูกทำให้เชื้อโรคสะสมเพิ่มขึ้น ส่งผลให้เกิดโรคเป็นประจำทุกปี นอกจากนี้โรคใบจุดสีน้ำตาลและโรคใบขีดสีน้ำตาลยังเป็นโรคที่การต้านทานของพืชมักถูกควบคุมโดยหลายยีนจึงป้องกันการเกิดโรคได้ยาก 

    6. โรคเมล็ดด่างเกิดจากเชื้อสาเหตุหลายชนิด

โรคเมล็ดด่างแตกต่างจากโรคใบจุดสีน้ำตาลและโรคใบขีดสีน้ำตาลตรงที่ไม่ได้เกิดจากเชื้อสาเหตุชนิดเดียว แต่เกิดจากเชื้อราหลายชนิดเข้าทำลายเมล็ด โดยเฉพาะในช่วงออกรวงและเมล็ดกำลังพัฒนา หากมีฝนตก ความชื้นสูง หรือรวงเปียกชื้นเป็นเวลานาน เอื้อให้เชื้อราหลายชนิดเข้าทำลายได้ง่าย ทำให้พบอาการเมล็ดด่างได้ในทุกฤดูปลูก 

    7. การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา มีรายงานว่าอุณหภูมิที่สูงขึ้น ความผันผวนของฤดูฝน และสภาพอากาศสุดขั้วส่งผลให้โรคใบจุดสีน้ำตาลและโรคเมล็ดด่างมีความสำคัญมากขึ้น เนื่องจากต้นข้าวที่เผชิญความเครียดจากสภาพแวดล้อมจะมีความอ่อนแอต่อการเข้าทำลายของเชื้อโรคมากขึ้น 

สรุป โรคใบจุดสีน้ำตาล โรคใบขีดสีน้ำตาล และโรคเมล็ดด่างในข้าวเกิดขึ้นเป็นประจำเนื่องจากเชื้อสาเหตุสามารถอยู่รอดในเมล็ดพันธุ์และเศษซากพืชได้ดี ประกอบกับสภาพอากาศร้อนชื้นที่เหมาะสมต่อการระบาด การขาดธาตุอาหาร ความเครียดจากน้ำ การใช้พันธุ์อ่อนแอ และผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ปัจจัยเหล่านี้ทำงานร่วมกันจนทำให้โรคทั้งสามกลายเป็นโรคประจำของระบบการปลูกข้าวในประเทศไทย ดังนั้นการจัดการโรคจึงควรใช้แนวทางแบบบูรณาการ ได้แก่ การใช้เมล็ดพันธุ์สะอาด การจัดการธาตุอาหารและน้ำอย่างเหมาะสม การเลือกใช้พันธุ์ต้านทาน การลดแหล่งสะสมเชื้อในแปลงนา และการควบคุมด้วยสารเคมีหรือชีวภัณฑ์ที่เหมาะสม

เอกสารอ้างอิง

Barnwal, M.K. et al. (2013). A review on crop losses, epidemiology and disease management of rice brown spot to identify research priorities and knowledge gaps. European Journal of Plant Pathology, 136: 443–457. 

Sunder, S., Singh, R. and Aggarwal, R. (2014). Brown Spot of Rice: An Overview. Indian Phytopathology, 67(3). 

Kaboré, K.H., Kassankogno, A.I. and Tharreau, D. (2025). Brown Spot of Rice: Worldwide Disease Impact, Phenotypic and Genetic Diversity of the Causal Pathogen Bipolaris oryzae, and Management of the Disease. Plant Pathology, 74: 908–922. 

Mizobuchi, R., Fukuoka, S., Tsushima, S., Yano, M. and Sato, H. (2016). QTLs for Resistance to Major Rice Diseases Exacerbated by Global Warming: Brown Spot, Bacterial Seedling Rot, and Bacterial Grain Rot. Rice, 9:23. 

Kaur, S. et al. (2026). Rice Brown Spot as a Stress-Modulated Necrotrophic Pathosystem: Mechanisms, Quantitative Resistance, and Breeding for Direct-Seeded Rice. Physiological and Molecular Plant Pathology. 

Imran, M., Sahi, S.T. and Atiq, M. (2020). Brown Leaf Spot: An Exacerbated Embryonic Disease of Rice: A Review. Journal of Innovative Sciences, 6(2):108–125.