
ผศ.ดร.อุดมศักดิ์ เลิศสุชาตวนิช
ภาควิชาโรคพืช คณะเกษตร ม.เกษตรศาสตร์ วิทยาเขตบางเขน
โรคที่ควรเฝ้าระวังในสวนทุเรียนหลังน้ำท่วม
หลังน้ำท่วมสวนทุเรียน โรคที่ควรเฝ้าระวังเป็นอันดับแรก คือ โรครากเน่าโคนเน่า ที่เกิดจากเชื้อรา Phytophthora palmivora ซึ่งเป็นโรคที่มีความสำคัญมากที่สุดในทุเรียน เนื่องจากน้ำท่วมขังทำให้ดินมีความชื้นสูง รากขาดออกซิเจนทุเรียน และเสียหายจากการแช่น้ำ ทำให้เอื้อต่อการแพร่กระจายของเชื้อสาเหตุโรค
อาการโรคต่างๆ ที่ควรสังเกตหลังน้ำลด
- ใบซีด ไม่เป็นมันเงา ใบเหี่ยว
- ใบเปลี่ยนเป็นสีเหลืองและร่วง โดยอาจเริ่มจากบางกิ่งก่อน
- ใบมีแผลไหม้คล้ายน้ำร้อนลวก
- แผลสีน้ำตาลดำบนผล ผลเน่า
- รากฝอยเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาล เปลือกรากหลุดล่อน และเนื้อรากเปื่อยยุ่ย
- บริเวณโคนต้นหรือลำต้นพบรอยแผลสีน้ำตาล เมื่อถากเปลือกบริเวณแผล อาจพบเนื้อเยื่อใต้เปลือกเป็นสีน้ำตาลแดง
- หากแผลลุกลามรอบโคนต้น อาจทำให้ต้นตายได้
โดยวงจรการก่อโรคของ Phytophthora palmivora สามารถอธิบายเป็นขั้นตอน ดังนี้
การอยู่รอด → การงอกของสปอร์ → การสร้างและปลดปล่อยซูโอสปอร์ → การแพร่กระจาย → การเข้าทำลายพืช → การเจริญภายในเนื้อเยื่อ → การสร้างสปอร์เพื่อแพร่ระบาดรอบใหม่
ขั้นตอนที่ 1 การอยู่รอดของเชื้อ (survival)
เชื้อสามารถอยู่รอดระหว่างฤดูที่สภาพแวดล้อมไม่เหมาะสมได้ในโครงสร้างหลายรูปแบบ ได้แก่
- chlamydospores: สปอร์ผนังหนาที่ช่วยให้เชื้ออยู่รอดในดินหรือเศษซากพืช
- oospores: สปอร์ผนังหนาที่เกิดจากการสืบพันธุ์แบบอาศัยเพศ โดยการสร้างขึ้นอยู่กับความเข้ากันได้ของสายพันธุ์และสภาวะที่เหมาะสม
- mycelium: เส้นใย สามารถดำรงอยู่ในเนื้อเยื่อพืชที่ติดเชื้อ
- sporangia: โครงสร้างที่ทำหน้าที่สร้างสปอร์ เพื่อแพร่กระจายเชื้อ
แหล่งสะสมเชื้อที่สำคัญในสวนทุเรียน ได้แก่ ระบบราก ส่วนที่เป็นโรค เศษซากพืชติดเชื้อ และดินในแปลง
ขั้นตอนที่ 2 การงอกและสร้าง sporangia (โครงสร้างที่ทำหน้าที่สร้างสปอร์)
เมื่อสภาพแวดล้อมเหมาะสม โดยเฉพาะมีความชื้นสูง เชื้อจะเจริญและสร้าง sporangia ซึ่งเป็นโครงสร้างที่ทำหน้าที่สร้างและปลดปล่อยสปอร์สำหรับการแพร่ระบาด โดยสปอแรงเจียมสามารถงอกเป็นเส้นใยโดยตรง หรือปลดปล่อยซูโอสปอร์ (zoospores) ซึ่งเป็นสปอร์ที่เคลื่อนที่ได้ในน้ำ
ขั้นตอนที่ 3 การปลดปล่อยซูโอสปอร์ (zoospores)
เมื่อมีน้ำและความชื้นเพียงพอ sporangia สามารถปลดปล่อย zoospores ซึ่งมีแฟลเจลลา (flagella) สำหรับเคลื่อนที่ในน้ำ ซูโอสปอร์สามารถเคลื่อนที่ไปตามน้ำในดินหรือบนผิวพืช และเข้าหาบริเวณที่เหมาะสมต่อการเข้าทำลาย เช่น ปลายราก รากแขนง รอยแผล และเนื้อเยื่อพืชที่มีความอ่อนแอ
ขั้นตอนนี้มีความสำคัญอย่างมากในช่วงฝนตกต่อเนื่องหรือเมื่อดินมีน้ำขัง เพราะน้ำช่วยให้ซูโอสปอร์เคลื่อนที่และเพิ่มโอกาสเคลื่อนที่ไปทำลายพืช
ขั้นตอนที่ 4 การเข้าทำลายพืช (Penetration and Infection)
เมื่อซูโอสปอร์สัมผัสบริเวณที่เหมาะสม จะหยุดเคลื่อนที่และงอก germ tube เพื่อเข้าทำลายเนื้อเยื่อพืช
ช่องทางการเข้าทำลายทุเรียน ได้แก่
- ราก: โดยเฉพาะรากฝอยและรากที่ได้รับความเสียหาย
- โคนต้นและลำต้น: ผ่านบริเวณเปลือกที่มีแผลหรือเนื้อเยื่อที่เหมาะสมต่อการติดเชื้อ
- กิ่งและใบ: ผ่านเนื้อเยื่อผิวพืชหรือบาดแผล โดยเชื้อสามารถเข้าทำลายใบผ่านปากใบได้เช่นกัน
- ผลทุเรียน: สามารถเข้าทำลายผิวผลและบริเวณที่มีบาดแผลได้
การในเข้าทำลายทุเรียนพบว่าบาดแผลสดเป็นช่องทางสำคัญที่ช่วยให้ P. palmivora เข้าทำลายได้ง่ายขึ้น
ขั้นตอนที่ 5 การเจริญและลุกลามภายในเนื้อเยื่อ (colonization)
หลังจากเชื้อเข้าทำลายได้สำเร็จ เส้นใยจะเจริญภายในเนื้อเยื่อและทำให้เซลล์พืชเสียหาย
อาการที่เกิดขึ้นขึ้นอยู่กับอวัยวะที่ถูกทำลาย ได้แก่



