ลดปัญหาโรคดื้อยา เริ่มที่วิธีสลับกลุ่มสารให้ถูกต้อง

ผศ.ดร.อุดมศักดิ์ เลิศสุชาตวนิช

ภาควิชาโรคพืช คณะเกษตร ม.เกษตรศาสตร์

สารป้องกันกำจัดโรคพืชเป็นอีกวิธีการที่เกษตรกรนิยมใช้ในการจัดการโรคพืช ซึ่งสารป้องกันกำจัดโรคพืชนั้นมีมากมายหลายชนิดและมีการจัดแบ่งกลุ่มได้หลายวิธีการ การที่เราทราบกลุ่มของสารป้องกันกำจัดโรคพืชแต่ละชนิดจะช่วยจัดการป้องกันปัญหาเชื้อโรคพืชต้านทานต่อสารป้องกันกำจัดโรคพืชได้ดี

กลุ่มของสารป้องกันกำจัดโรคพืช (Fungicide Class)

กลุ่มสารป้องกันกำจัดโรคพืชสามารถแบ่งตามคุณสมบัติต่างๆ เช่น โครงสร้างทางเคมี (chemical structure) คุณสมบัติการเคลื่อนย้ายในพืช (mobility) ตำแหน่งที่เข้าทำลาย (target site) หรือกลไกการออกฤทธิ์ (mode of action) เป็นต้น สารป้องกันกำจัดโรคพืชที่มีคุณสมบัติเหมือนกันจะจัดอยู่ในกลุ่มเดียวกัน (fungicide class หรือบางครั้งเรียก fungicide family) ซึ่งพบว่าเชื้อสาเหตุโรคพืชที่มีความต้านทานต่อสารป้องกันกำจัดโรคพืชในกลุ่มใดเชื้อโรคก็จะมีแนวโน้มที่จะต้านทานต่อสารอื่นๆ ที่อยู่ในกลุ่มนั้นด้วย

การจัดกลุ่มตามตำแหน่งที่เข้าทำลาย (target site) ของสารป้องกันกำจัดโรคพืช

สารป้องกันกำจัดโรคพืชแบ่งตามความจำเพาะต่อตำแหน่งที่เข้าทำลายได้เป็น 2 กลุ่มดังนี้

1. เข้าทำลายแบบเฉพาะจุด (site-specific fungicides) สารมีคุณสมบัติออกฤทธิ์อย่างจำเพาะในตำแหน่งที่เข้าทำลายเชื้อ (target site) ซึ่งจะเจาะจงกระบวนการทางชีวเคมีที่สำคัญของเชื้อโรค เช่น ต่อโปรตีนที่เกี่ยวข้องในการสังเคราะห์ผนังเซลล์ การสังเคราะห์ RNA หรือการแบ่งเซลล์ เป็นต้น

2. เข้าทำลายแบบหลายตำแหน่ง (multi-site fungicides) สารมีคุณสมบัติออกฤทธิ์เข้าทำลายเชื้อหลายกลไกที่ตำแหน่งเป้าหมายหลายตำแหน่ง หรือรบกวนกระบวนการทางชีวเคมีที่สำคัญของเชื้อโรคในหลายตำแหน่งพร้อมๆ กัน สารป้องกันกำจัดโรคพืชกลุ่มนี้รหัส Frac code นำหน้าด้วยอักษร M (ตารางที่ 1)

การต้านทานต่อสารป้องกันกำจัดโรคพืชเกิดขึ้นเมื่อเชื้อโรคมีการเปลี่ยนแปลงของสารพันธุกรรม (genetic mutation) ที่ตำแหน่งเป้าหมายของสารเพื่อลดผลกระทบของสารป้องกันกำจัดโรคพืชแบบเฉพาะจุด (site-specific fungicides) แต่ในสารป้องกันกำจัดโรคพืชแบบหลายตำแหน่ง (multi-site fungicides) เชื้อโรคจะมีความเสี่ยงต่อการเกิดความต้านทานที่ต่ำกว่า เพราะเชื้อโรคจะต้องมีการเปลี่ยนแปลงสารพันธุกรรมที่ตำแหน่งเป้าหมายของสารหลายๆ จุดพร้อมๆ กัน ส่วนสารป้องกันกำจัดโรคพืชแบบเฉพาะจุดจะมีความเสี่ยงสูงต่อการเกิดความต้านทานของเชื้อโรค เพราะเมื่อเกิดการเปลี่ยนแปลงของสารพันธุกรรมเพียงแค่ตำแหน่งเดียว อาจทำให้เชื้อโรคเกิดการเปลี่ยนแปลงทางกระบวนการชีวเคมี เป็นผลให้เชื้อโรคมีความอ่อนแอลดลงหรือต้านทานต่อสารป้องกันกำจัดโรคพืชแบบเฉพาะจุดได้

หากเราทำการใช้สารป้องกันกำจัดโรคพืชแบบเฉพาะจุดอย่างต่อเนื่อง จะทำให้มีความเสี่ยงที่เชื้อโรคพืชจะมีความต้านทานต่อสารป้องกันกำจัดโรคพืชแบบเฉพาะจุดเพิ่มจำนวนมากขึ้น จนอาจทำให้ไม่มีสารป้องกันกำจัดโรคพืชที่มีประสิทธิภาพในการควบคุมเชื้อสาเหตุโรค

แนวทางการลดความเสี่ยงเชื้อโรคต้านทานสารป้องกันกำจัดโรคพืช (Minimizing resistance)

ในการลดความเสี่ยงต่อปัญหาเชื้อโรคต้านทานสารป้องกันกำจัดโรคพืช ควรดำเนินการจัดการที่ครอบคลุมกลยุทธ์ในการควบคุมโรคพืชต่างๆ ซึ่งตัวอย่างกลยุทธ์ที่สำคัญในการจัดการโรคพืช ได้แก่

1. ปฏิบัติตามแนวทางด้านสุขภาพพืชที่ดี

เช่น การใช้พันธุ์ต้านทานโรค การปลูก การดูแลรักษาและการใส่ปุ๋ยที่เหมาะสม การทำความสะอาดฆ่าเชื้ออุปกรณ์ และลดการพึ่งพาการใช้สารป้องกันกำจัดโรคพืชเป็นหลัก จะช่วยลดความเสี่ยงของการใช้สารป้องกันกำจัดโรคพืชที่มากเกินไปและปัญหาเชื้อโรคต้านทานต่อสารป้องกันกำจัดโรคพืชได้

2. ใช้สารป้องกันกำจัดโรคพืชตามอัตราแนะนำที่ระบุไว้ในฉลาก

สารป้องกันกำจัดโรคพืชที่จำหน่ายทางการค้าได้ทำการทดสอบอัตราใช้ที่เหมาะสมของผลิตภัณฑ์แต่ละชนิด การลดอัตราการใช้ของสารจะส่งผลให้ควบคุมเชื้อโรคพืชไม่ได้ตามประสิทธิภาพ การจัดการโรคไม่ได้ผล และยังเพิ่มความเสี่ยงเชื้อโรคพืชต้านทานต่อสารป้องกันกำจัดโรคพืช

3. การใช้สารป้องกันกำจัดโรคพืชเท่าที่จำเป็นในแต่ละฤดูกาล

การใช้สารป้องกันกำจัดโรคพืชแบบเฉพาะจุดมากเกินไปจะทำให้เชื้อโรคมีความเสี่ยงที่จะต้านทานต่อสารมากขึ้น จึงควรใช้สารป้องกันกำจัดโรคพืชแบบเฉพาะจุดเท่าที่จำเป็นเท่านั้น เพื่อจะช่วยลดโอกาสการพัฒนาความต้านทานของเชื้อโรคให้น้อยลง

4. อย่าใช้สารป้องกันกำจัดโรคพืชแบบเฉพาะจุดเพียงชนิดเดียว

ควรใช้สารป้องกันกำจัดโรคพืชหลายชนิดที่มีกลไกการทำงานที่แตกต่างกัน เพราะไม่มีสารป้องกันกำจัดโรคพืชชนิดใดชนิดหนึ่งที่ดีที่สุด ซึ่งสารป้องกันกำจัดโรคพืชหลายชนิดมีประสิทธิภาพแตกต่างกันสำหรับโรคพืชชนิดต่างๆ สารป้องกันกำจัดโรคพืชแบบเฉพาะจุดหลายชนิดนั้นมีประสิทธิภาพที่ดี แต่ควรผสมด้วยสารป้องกันกำจัดโรคพืชต่างกลุ่มกันหรือใช้สารสลับกลุ่มเพื่อลดความเสี่ยงของเชื้อโรคที่จะสร้างความต้านทาน

การผสมสารป้องกันกำจัดโรคพืชต่างกลุ่มและการสลับกลุ่มสารป้องกันกำจัดโรคพืช (tank-mixing and rotating)

การผสมสารป้องกันกำจัดโรคพืชต่างกลุ่มและการสลับกลุ่มสารป้องกันกำจัดโรคพืชจะสามารถช่วยลดความเสี่ยงของเชื้อโรคที่จะสร้างความต้านทาน

เทคนิคแรก การผสมสารป้องกันกำจัดโรคพืชต่างกลุ่ม (tank-mixing) เป็นการผสมกลุ่มสารป้องกันกำจัดโรคพืชที่มีความเสี่ยงสูงกับกลุ่มสารที่มีความเสี่ยงต่ำกว่า (ตารางที่ 1)

เทคนิคที่สอง การสลับกลุ่มสารที่มีกลไกการออกฤทธิ์ต่างกัน (rotating) เพื่อหลีกเลี่ยงการใช้สารป้องกันกำจัดโรคพืชแบบเฉพาะจุดชนิดเดียวต่อเนื่องกัน

การผสมสารป้องกันกำจัดโรคพืชต่างกลุ่มและการสลับกลุ่มสารป้องกันกำจัดโรคพืชมีความสำคัญด้วยเหตุผลสองประการคือ 1) การปฏิบัติทั้งสองวิธีจะจำกัดระยะเวลาของเชื้อโรคไม่ให้สัมผัสกับสารใดสารหนึ่งอย่างต่อเนื่อง 2) สารป้องกันกำจัดโรคพืชอื่นที่นำมาผสมหรือสลับอาจช่วยลดประชากรของเชื้อโรคที่มีความต้านทานก่อนหน้าไม่ให้มีโอกาสที่จะขยายพันธุ์เพิ่มมากขึ้น

- การใช้สารป้องกันกำจัดโรคพืชรหัสกลุ่มต่างกัน (ตารางที่ 1) หมายถึงการใช้กลุ่มสารเคมีที่แตกต่างกัน ข้อควรสังเกต สารป้องกันกำจัดโรคพืชที่มีชื่อทางการค้าต่างกันอาจเป็นสารเคมีในกลุ่มเดียวกันได้ โดยให้สังเกตชื่อสามัญที่ฉลาก (ภาพที่ 1)

- ควรผสมสารป้องกันกำจัดโรคพืชแบบเฉพาะจุดร่วมกับสารป้องกันกำจัดโรคพืชแบบหลายตำแหน่งเสมอ

- ในการผสมสารป้องกันกำจัดโรคพืชแบบเฉพาะจุดร่วมกับสารป้องกันกำจัดโรคพืชแบบหลายตำแหน่งต้อง

ดูคุณสมบัติหลังการผสมว่าเข้ากันได้หรือไม่ โดยดูจากผังการผสมสารป้องกันกำจัดศัตรูพืช (ภาพที่ 2) หรือทำการทดสอบ jar test เพื่อดูความเข้ากันได้ของสารที่จะนำมาผสมกัน